Czy ozonowanie naprawdę działa? Co pokazują badania, a co obiecuje marketing
Wokół ozonowania narosły dwie opowieści. Według pierwszej to niemal cudowny sposób na każdy zapach, każdą bakterię i każdą pleśń. Według drugiej to modny zabieg, który sprzedaje się dzięki charakterystycznemu zapachowi „świeżości”, a realnie niewiele zmienia. Obie są nieprawdziwe, bo pomijają to, co w ozonowaniu najważniejsze: warunki, w jakich się je przeprowadza.
Ozon należy do najlepiej przebadanych środków utleniających. Od ponad stu lat uzdatnia się nim wodę pitną, korzysta z niego przemysł spożywczy, a Unia Europejska formalnie zatwierdziła go jako substancję czynną produktów biobójczych. Jednocześnie amerykańska Agencja Ochrony Środowiska (EPA) od lat ostrzega, że urządzenia sprzedawane jako „oczyszczacze powietrza z ozonem” do pomieszczeń, w których przebywają ludzie, są w praktyce nieskuteczne. Te dwa fakty wcale sobie nie przeczą. W tym artykule wyjaśniamy dlaczego i pokazujemy, od czego zależy, czy konkretny zabieg przyniesie efekt.
W skrócie: tak, ozonowanie działa, ale tylko wtedy, gdy ozon ma odpowiednio wysokie stężenie, wystarczająco dużo czasu, sprzyjającą wilgotność i dostęp do źródła problemu. W takich warunkach niszczy bakterie, wirusy i zarodniki grzybów oraz rozkłada wiele związków zapachowych. Nie działa natomiast w stężeniach bezpiecznych dla ludzi, nie usuwa kurzu ani alergenów, nie dociera w głąb porowatych materiałów i nie zastąpi usunięcia przyczyny zapachu czy wilgoci. Skuteczne ozonowanie zawsze odbywa się więc w pustym pomieszczeniu i jest jednym z etapów, a nie całym rozwiązaniem.
Co właściwie znaczy, że ozonowanie „działa”
Pytanie wydaje się proste, ale kryją się w nim co najmniej trzy różne oczekiwania. Ktoś, kto kupił samochód po palaczu, chce, żeby w środku przestało śmierdzieć. Właściciel gabinetu kosmetycznego chce ograniczyć liczbę drobnoustrojów na powierzchniach. Osoba z zagrzybioną łazienką liczy, że pleśń zniknie i nie wróci. Ozon może pomóc w każdej z tych sytuacji, ale w każdej w innym stopniu i z innymi ograniczeniami.
Przy dezynfekcji warto najpierw zrozumieć, jak mierzy się skuteczność. Mikrobiolodzy nie posługują się procentami, lecz redukcją logarytmiczną, oznaczaną jako „log”. Każdy kolejny stopień oznacza dziesięciokrotnie mniej żywych drobnoustrojów.
| Redukcja logarytmiczna | Odsetek zniszczonych drobnoustrojów | Ile zostaje z miliona |
|---|---|---|
| 1 log | 90% | 100 000 |
| 2 log | 99% | 10 000 |
| 3 log | 99,9% | 1 000 |
| 4 log | 99,99% | 100 |
| 5 log | 99,999% | 10 |
Ta tabela zmienia sposób czytania reklam. „Redukcja o 90%” brzmi imponująco, ale z miliona bakterii zostaje wtedy sto tysięcy. Normy dotyczące dezynfekcji wymagają zwykle redukcji o kilka rzędów wielkości, a nie o jeden. Z kolei hasło „zabija 99,9% bakterii” bez podania stężenia, czasu, wilgotności i rodzaju drobnoustroju nie mówi nic o tym, co stanie się w Twoim mieszkaniu czy samochodzie.
Przy zapachach sprawa wygląda inaczej. Nie ma tu jednej miary skuteczności, bo zapach to mieszanina wielu związków chemicznych. Część z nich reaguje z ozonem szybko, część bardzo wolno, a niektóre praktycznie wcale. Dlatego ten sam zabieg potrafi zlikwidować jeden zapach i nie poradzić sobie z innym. Sam mechanizm utleniania opisaliśmy szczegółowo w artykule o tym, na czym polega ozonowanie pomieszczeń.
Gdzie skuteczność ozonu nie budzi wątpliwości
Uzdatnianie wody
To najstarsze i najlepiej udokumentowane zastosowanie ozonu. Pierwsza stacja uzdatniania wody pitnej wykorzystująca ozon ruszyła w Nicei w 1906 roku, a dziś ozonowanie jest standardowym etapem oczyszczania w wielu wodociągach na świecie, również w Polsce. W wodzie łatwo kontrolować dawkę i czas kontaktu, a ozon ma bezpośredni dostęp do drobnoustrojów, dlatego wyniki są powtarzalne.
Jest tu jednak ważne zastrzeżenie, na które zwraca uwagę EPA: chemia ozonu w wodzie różni się od chemii ozonu w powietrzu. To, że ozon świetnie sprawdza się w stacji uzdatniania, nie oznacza automatycznie takiej samej skuteczności w pokoju pełnym mebli, tkanin i kurzu.
Przemysł spożywczy
Amerykańska Agencja Żywności i Leków (FDA) dopuściła ozon jako środek przeciwdrobnoustrojowy w kontakcie z żywnością w 2001 roku. Wykorzystuje się go m.in. do mycia owoców i warzyw oraz w komorach przechowalniczych. Podobnie jak w wodzie, warunki są tu kontrolowane: znane stężenie, określony czas, zamknięta przestrzeń i nadzór technologiczny.
Ocena unijnych regulatorów
W Unii Europejskiej o dopuszczeniu substancji do stosowania w produktach biobójczych decyduje rozporządzenie BPR (UE) nr 528/2012. Po wieloletniej ocenie przeprowadzonej przez niemieckie i holenderskie organy oraz Europejską Agencję Chemikaliów Komisja Europejska przyjęła rozporządzenie wykonawcze (UE) 2023/1078. Zatwierdza ono ozon wytwarzany z tlenu jako substancję czynną w czterech grupach produktów: środkach dezynfekcyjnych nieprzeznaczonych do stosowania bezpośrednio u ludzi lub zwierząt (grupa 2), w obszarze żywności i pasz (grupa 4), w wodzie pitnej (grupa 5) oraz w ochronie cieczy w systemach chłodzenia i przetwórczych (grupa 11). Zatwierdzenie obowiązuje od 1 lipca 2024 roku do 30 czerwca 2034 roku.
Z punktu widzenia pytania o skuteczność to istotny sygnał. Zatwierdzenie oznacza, że po analizie dokumentacji uznano, iż produkty z tą substancją mogą spełniać wymagania rozporządzenia, w tym dotyczące skuteczności, pod warunkiem przestrzegania określonych warunków stosowania. Nie jest to jednak certyfikat dla konkretnego ozonatora. Każdy produkt biobójczy podlega osobnej ocenie, a ogólna zgoda na substancję nie potwierdza deklaracji producenta konkretnego urządzenia.
Co mówią badania o ozonowaniu powietrza i powierzchni
W przypadku pomieszczeń i samochodów najwięcej wiemy z badań laboratoryjnych i symulacji zbliżonych do warunków rzeczywistych. Ich wyniki układają się w spójny obraz.
Kanadyjski zespół Jamesa Hudsona opisał w 2009 roku na łamach „Ozone: Science & Engineering” praktyczną metodę dezynfekcji pomieszczeń przenośnym generatorem ozonu, z myślą o placówkach medycznych i hotelach. Stężenie 20–25 ppm przy wilgotności względnej powyżej 90% pozwoliło uzyskać co najmniej 3 log redukcji dwunastu różnych wirusów, zarówno na powierzchniach gładkich, jak i porowatych, także w obecności płynów biologicznych. Wśród inaktywowanych wirusów był mysi koronawirus, wykorzystywany jako model wirusa SARS. Rok wcześniej ten sam zespół opublikował analogiczną pracę dotyczącą bakterii.
W 2020 roku badacze z Georgia Institute of Technology sprawdzili działanie ozonu na wirusy grypy typu A i RSV naniesione na maseczki N95 i inne środki ochrony osobistej. Przy stężeniu 20 ppm wirusy były skutecznie inaktywowane, ale tylko wtedy, gdy wilgotność przekraczała mniej więcej 50%. W suchym powietrzu wyniki okazały się zmienne, a potrzebny czas znacznie się wydłużał. Autorzy zalecili co najmniej 40 minut ekspozycji na 20 ppm przy wilgotności powyżej 70%, aby osiągnąć redukcję rzędu 4 log. Zauważyli też, że ozon uszkadzał naprężone gumki mocujące.
Nowsze badanie opublikowane w „Frontiers in Microbiology” dotyczyło bakterii wielolekoopornych. Już przy 5 ppm uzyskano redukcję o około 3 log dla E. coli i Salmonelli, a istotne działanie bakteriobójcze wykazano wobec szerokiej grupy szczepów klinicznych. Warto jednak zwrócić uwagę na słowo „niska dawka”: w laboratorium 5 ppm uchodzi za niewiele, ale to wielokrotność stężeń uznawanych za bezpieczne dla człowieka.
Szeroko komentowane były też wyniki japońskiego Uniwersytetu Zdrowia Fujita z sierpnia 2020 roku. W zamkniętej komorze ozon o stężeniu 0,05–0,1 ppm obniżył zakaźność koronawirusa o ponad 90%, przy czym ekspozycja trwała 10 godzin, a efekt był wyraźniejszy przy wysokiej wilgotności. Brzmi to obiecująco, ale to zaledwie 1 log, uzyskany w kontrolowanej komorze, a nie w umeblowanym pokoju. Górna wartość z tego zakresu przekracza przy tym polską normę dla środowiska pracy.
Poniższa tabela zestawia te liczby w jednym miejscu.
| Stężenie ozonu | Kontekst | Co z tego wynika |
|---|---|---|
| 0,01–0,05 ppm | typowe stężenie ozonu napływającego do budynków z zewnątrz (dane EPA) | tło bez znaczenia dezynfekcyjnego |
| ok. 0,075 ppm (0,15 mg/m³) | najwyższe dopuszczalne stężenie (NDS) w Polsce dla 8-godzinnej pracy | granica dla pomieszczeń, w których przebywają ludzie |
| 0,05–0,1 ppm przez 10 godzin | koronawirus w komorze laboratoryjnej (Fujita, 2020) | ok. 90% redukcji, czyli 1 log |
| 5 ppm | bakterie wielolekooporne („Frontiers in Microbiology”) | ok. 3 log dla E. coli i Salmonelli |
| 20 ppm, wilgotność powyżej 70%, min. 40 minut | wirusy na środkach ochrony osobistej (Georgia Tech, 2020) | ok. 4 log |
| 20–25 ppm, wilgotność powyżej 90% | 12 wirusów na różnych powierzchniach (Hudson i in., 2009) | co najmniej 3 log |
Wniosek jest jednoznaczny. Wyraźny efekt dezynfekcyjny pojawia się przy stężeniach od kilkudziesięciu do kilkuset razy wyższych niż dopuszczalne dla ludzi, a wilgotność potrafi przesądzić o wyniku. Ozonowanie działa, ale jego skuteczność i jego toksyczność wynikają z tej samej właściwości: silnego utleniania. Nie da się mieć jednego bez drugiego.
Dlaczego ozon „bezpieczny dla ludzi” nie oczyszcza powietrza
Tu leży źródło większości nieporozumień. Na rynku są dwie zupełnie różne kategorie urządzeń: generatory do ozonowania szokowego w pustych pomieszczeniach oraz małe „oczyszczacze” lub „odświeżacze” z funkcją ozonu, przeznaczone do pracy przy ludziach. O ile pierwsze mają naukowe uzasadnienie, o tyle drugie w dużej mierze go nie mają.
EPA przeanalizowała dostępną literaturę naukową i doszła do wniosku, że w stężeniach nieprzekraczających norm zdrowotnych ozon ma niewielką zdolność usuwania zanieczyszczeń z powietrza wewnętrznego. Według agencji, żeby rzeczywiście odkazić powietrze i nie dopuścić do ponownego namnażania się drobnoustrojów po wyłączeniu urządzenia, stężenie musiałoby być 5–10 razy wyższe od dopuszczalnego. Agencja wymienia też kilka konkretnych ograniczeń. Ozon nie usuwa tlenku węgla ani formaldehydu. Z wieloma związkami typowymi dla wnętrz reaguje tak wolno, że trwałoby to miesiące lub lata. Nie usuwa też z powietrza cząstek, takich jak kurz czy pyłki, które odpowiadają za większość alergii.
Problemem jest również kontrola dawki. W jednym z badań przywołanych przez EPA duży generator przeznaczony według producenta do powierzchni około 280 m² umieszczono w pokoju o powierzchni około 32 m². Stężenie szybko osiągnęło 0,5–0,8 ppm, czyli kilkakrotnie powyżej limitów zdrowotnych. EPA zauważa też, że wydajność wielu urządzeń nie rośnie proporcjonalnie do ustawienia pokrętła, a w niektórych modelach tryb wysoki generował dziesięć razy więcej ozonu niż średni. Nie można też polegać na węchu, bo wrażliwość na zapach ozonu szybko spada podczas ekspozycji. Brak wyczuwalnego zapachu nie gwarantuje więc bezpiecznego poziomu.
Zapachy: gdzie ozon pomaga, a gdzie tylko maskuje
Usuwanie zapachów to najczęstszy powód, dla którego ludzie decydują się na ozonowanie, i zarazem obszar, w którym oczekiwania najczęściej rozmijają się z rzeczywistością.
Ozon dobrze radzi sobie ze związkami, które reagują z nim chętnie i do których ma dostęp. Badania przywoływane przez EPA pokazują, że łatwo reaguje np. z częścią substancji odpowiedzialnych za zapach nowej wykładziny oraz z akroleiną, jednym z drażniących składników dymu tytoniowego. W praktyce sprawdza się przy zapachach unoszących się w powietrzu i osadzonych na powierzchniach: stęchliźnie po zalaniu, gdy pomieszczenie jest już osuszone, zapachu dymu po pożarze, zapachach pozostawionych przez poprzedniego właściciela samochodu czy mieszkania. EPA potwierdza, że wysokie stężenia ozonu w pustych pomieszczeniach stosuje się m.in. przy usuwaniu skutków pożarów.
Są też zapachy, na które ozon ma niewielki wpływ. W eksperymencie odtwarzającym warunki pracowni balsamistów ozon nie obniżył stężenia formaldehydu. Starsze badania sugerują, że zapach potu i ciała bywa przez ozon jedynie maskowany, a nie usuwany. Ozonowanie nie poradzi sobie też trwale z zapachem, którego źródło nadal tkwi w materiale: moczem zwierząt wsiąkniętym w materac, nikotyną w podsufitce samochodu czy resztkami jedzenia w szczelinach mebli. Ozon zneutralizuje to, co jest na powierzchni i w powietrzu, ale źródło w głębi materiału będzie dalej oddawać zapach.
Trzeba też pamiętać o produktach ubocznych. W eksperymencie z nową wykładziną ozon zmniejszył ilość wielu związków zapachowych, ale jednocześnie powstały aldehydy, a łączne stężenie związków organicznych w powietrzu wzrosło. EPA wymienia także kwas mrówkowy i przyznaje, że o produktach ubocznych pozostających po zabiegach odkażających wciąż wiadomo niewiele. To jeden z powodów, dla których wietrzenie po ozonowaniu jest równie ważne jak sam zabieg.
Praktyczna wskazówka jest prosta: jeśli zapach wraca po kilku dniach, zwłaszcza w cieplejszy dzień, oznacza to, że źródło nie zostało usunięte. Kolejne ozonowanie niczego tu nie zmieni, dopóki nie wyczyścisz lub nie wymienisz materiału, który zapach wydziela.
Pleśń: dlaczego ozonowanie często rozczarowuje
Ozon niszczy zarodniki grzybów, do których ma dostęp. Problem polega na tym, że pleśń rzadko ogranicza się do powierzchni. Według EPA nawet wysokie stężenia ozonu mogą w ogóle nie działać na drobnoustroje osadzone w materiałach porowatych, takich jak płyty sufitowe czy izolacja przewodów wentylacyjnych. Grzybnia w tynku, fugach, płytach gipsowo-kartonowych czy drewnie pozostaje więc poza zasięgiem zabiegu.
Drugi problem to przyczyna. Pleśń pojawia się tam, gdzie jest wilgoć, a ozon wilgoci nie usuwa. Jeśli nie naprawisz przecieku, nie poprawisz wentylacji i nie osuszysz przegrody, grzyb wróci niezależnie od liczby zabiegów. Trzeci problem jest mniej znany: martwe zarodniki i fragmenty grzybni nadal mogą wywoływać reakcje alergiczne, więc samo ich „zabicie” nie rozwiązuje kwestii zdrowotnej.
Rozsądna kolejność działań wygląda tak: usunięcie przyczyny wilgoci, usunięcie lub gruntowne oczyszczenie porażonych materiałów, osuszenie, a dopiero na końcu ozonowanie jako etap uzupełniający, który likwiduje zapach stęchlizny i zarodniki pozostałe w powietrzu oraz na powierzchniach.
Pięć warunków, od których zależy wynik zabiegu
1. Dawka, czyli stężenie i czas
Skuteczność ozonu zależy od iloczynu stężenia i czasu działania. Generator musi mieć wydajność dopasowaną do kubatury, bo ozon przez cały czas się rozkłada i reaguje z otoczeniem. Zbyt słabe urządzenie w dużym pomieszczeniu nigdy nie osiągnie stężenia roboczego, nawet jeśli będzie pracować wiele godzin. Znaczenie ma też wyposażenie: EPA zwraca uwagę, że im więcej materiałów reagujących z ozonem, tym niższe stężenie udaje się utrzymać.
2. Wilgotność powietrza
Badania nad wirusami pokazują wyraźnie, że w suchym powietrzu ozon działa wolniej i mniej przewidywalnie. To ma praktyczne znaczenie np. zimą, gdy powietrze w ogrzewanych mieszkaniach bywa bardzo suche. Profesjonalne firmy, które traktują dezynfekcję poważnie, kontrolują wilgotność w trakcie zabiegu.
3. Dostęp do źródła i cyrkulacja
Ozon działa tylko na to, z czym się zetknie. Zamknięte szafki, szuflady, przestrzeń za meblami czy wnętrze kanałów wentylacyjnych pozostają poza jego zasięgiem, jeśli nie zapewnisz mu dostępu. Dlatego przed zabiegiem otwiera się szafy i szuflady, a w samochodzie uruchamia się obieg wewnętrzny, żeby ozon przeszedł przez układ nawiewu.
4. Przygotowanie pomieszczenia
Ozon nie zastępuje sprzątania. Kurz, brud i resztki organiczne zużywają go, zanim dotrze tam, gdzie powinien. Przed zabiegiem trzeba usunąć źródło zapachu, posprzątać, wynieść rośliny i zabezpieczyć przedmioty wrażliwe. EPA wymienia wśród materiałów podatnych na uszkodzenia gumę, izolację przewodów elektrycznych, tkaniny oraz dzieła sztuki zawierające wrażliwe barwniki i pigmenty. Oczywiście w pomieszczeniu nie mogą przebywać ludzie ani zwierzęta.
5. Wietrzenie i kontrola stężenia
Zabieg nie kończy się w chwili wyłączenia generatora. Pomieszczenie trzeba przewietrzyć, a wrócić do niego można dopiero wtedy, gdy stężenie ozonu spadnie do bezpiecznego poziomu. Najpewniejszą metodą jest pomiar miernikiem ozonu, bo, jak wspomnieliśmy, węch w tej sprawie zawodzi.
Jak odróżnić rzetelną usługę lub urządzenie od pustych obietnic
Zanim zamówisz ozonowanie albo kupisz ozonator, zadaj kilka pytań. Jaka jest wydajność urządzenia i do jakiej kubatury je dobrano? Ile trwa zabieg i czy czas wietrzenia jest w nim uwzględniony? Czy wykonawca mierzy stężenie ozonu i wilgotność? Czy zanim zaproponuje ozonowanie, zapytał o źródło problemu? Rzetelna firma potrafi odpowiedzieć na każde z nich konkretnie i powie wprost, jeśli w Twojej sytuacji ozonowanie niewiele zmieni.
Jeśli producent lub usługodawca deklaruje działanie dezynfekcyjne, zapytaj o raporty z badań. W Europie dezynfekcję pomieszczeń drogą powietrzną w procesie automatycznym bada się według normy EN 17272, wydanej w 2020 roku i zaktualizowanej w 2025 roku. W takich badaniach testuje się konkretne urządzenie w konkretnych warunkach, a wynik podaje jako redukcję logarytmiczną dla określonych grup drobnoustrojów. Sprawdź, jaka była kubatura, czas i wilgotność, bo wynik z małej komory nie przenosi się automatycznie na halę czy duże mieszkanie.
Ostrożność powinny budzić obietnice „stuprocentowej skuteczności”, zapewnienia, że urządzenie o dużej wydajności jest bezpieczne w obecności ludzi, określenia sugerujące, że ozon to „lepsza” forma tlenu (EPA wprost uznaje takie sformułowania za mylące), oraz twierdzenia, że jeden zabieg raz na zawsze usunie pleśń z mieszkania.
Werdykt: narzędzie, a nie cud
Ozonowanie naprawdę działa. Ma solidne podstawy naukowe, wieloletnią historię w uzdatnianiu wody i przemyśle spożywczym oraz formalną ocenę unijnych regulatorów. W pustym, przygotowanym pomieszczeniu, przy odpowiednim stężeniu, czasie i wilgotności skutecznie redukuje drobnoustroje i neutralizuje wiele zapachów.
Nie działa natomiast tam, gdzie obiecuje się zbyt wiele: w stężeniach bezpiecznych dla ludzi, wobec źródeł zapachu i pleśni ukrytych w głębi materiałów, wobec kurzu i alergenów oraz jako zamiennik sprzątania, osuszania czy naprawy wentylacji. Jeśli potraktujesz ozonowanie jako ostatni etap porządnie przeprowadzonego procesu, a nie jego substytut, dostaniesz dokładnie to, za co płacisz.
Najczęstsze pytania
Czy jedno ozonowanie wystarczy?
To zależy od problemu. Przy zapachach unoszących się w powietrzu i osadzonych na powierzchniach jeden prawidłowo przeprowadzony zabieg często wystarcza. Jeśli jednak zapach wraca, powtarzanie ozonowania rzadko pomaga, bo sygnalizuje to źródło ukryte w materiale, które trzeba wyczyścić lub usunąć.
Czy domowy ozonator działa tak samo jak profesjonalny?
Kluczowa jest wydajność w stosunku do kubatury oraz sposób użycia. Urządzenie o odpowiedniej mocy, stosowane w pustym pomieszczeniu z zachowaniem zasad bezpieczeństwa, działa na tej samej zasadzie co profesjonalne. Inaczej jest z małymi „oczyszczaczami” do ciągłej pracy przy ludziach. Według EPA w stężeniach bezpiecznych dla zdrowia ozon nie usuwa skutecznie z powietrza wirusów, bakterii ani pleśni.
Czy ozonowanie zabija wirusy, w tym koronawirusy?
W badaniach laboratoryjnych tak. Ozon w wysokich stężeniach i przy dużej wilgotności inaktywował wiele wirusów, w tym mysiego koronawirusa, a w warunkach komory laboratoryjnej obniżał też zakaźność SARS-CoV-2. Skuteczność w konkretnym pomieszczeniu zależy jednak od stężenia, czasu, wilgotności i dostępu ozonu do powierzchni, więc wyniki laboratoryjne nie są gwarancją efektu w każdym wnętrzu.
Czy ozon usuwa kurz i alergeny?
Nie. Ozon nie usuwa z powietrza ani z tkanin cząstek stałych, takich jak kurz czy pyłki, a to one w dużej mierze odpowiadają za alergie. Martwe zarodniki grzybów również mogą uczulać. Na alergeny lepiej sprawdzają się dokładne sprzątanie, odkurzacz z filtrem HEPA i oczyszczacz powietrza z filtrem mechanicznym.
Czy ozonowanie może zaszkodzić wyposażeniu?
Może, zwłaszcza przy częstych lub długich zabiegach w wysokim stężeniu. Ozon uszkadza gumę, izolację przewodów, niektóre tkaniny i barwniki, a także rośliny. Przed zabiegiem warto wynieść rośliny i cenne przedmioty oraz nie wydłużać ozonowania ponad potrzebę. Dłużej nie znaczy lepiej.
Kiedy można wrócić do pomieszczenia po ozonowaniu?
Dopiero po przewietrzeniu, gdy stężenie ozonu spadnie do bezpiecznego poziomu. Czas zależy od kubatury, dawki i wentylacji, dlatego najlepiej opierać się na pomiarze miernikiem ozonu i zaleceniach producenta urządzenia. Brak wyczuwalnego zapachu nie jest wystarczającym sygnałem, bo węch szybko przyzwyczaja się do ozonu.